Czasy w języku angielskim: tabela, zakres egzaminu ósmoklasisty i matury, ćwiczenia do druku

Ile jest czasów w angielskim i dlaczego to mniej, niż się wydaje

Dziecko w klasie 7 często słyszy, że „angielski ma 12 czasów”, i traktuje to jak 12 osobnych reguł do wkucia. Tymczasem to jeden system zbudowany z dwóch prostych wyborów:

1. Kiedy? Teraźniejszość (present), przeszłość (past) albo przyszłość (future).
2. Jak patrzymy na czynność? Jako fakt lub zwyczaj (simple), jako coś, co właśnie trwa (continuous), jako coś zakończonego przed jakimś momentem (perfect) albo jako coś, co trwało aż do jakiegoś momentu (perfect continuous).

Trzy czasy razy cztery „spojrzenia” to właśnie 12 czasów. Kto zrozumie tę siatkę, nie uczy się dwunastu rzeczy, tylko czterech wzorów, które przenosi na teraźniejszość, przeszłość i przyszłość.

Polszczyzna ma tylko trzy czasy, ale ma coś podobnego do „spojrzenia”: aspekt. „Czytałem” (niedokonany) i „przeczytałem” (dokonany) to różnica, którą polskie dziecko czuje od przedszkola. Warto z tego korzystać: continuous często odpowiada temu, co było „w trakcie” (I was reading – czytałem, byłem w trakcie), a perfect temu, co jest już „zrobione” (I've read it – przeczytałem, więc znam treść). To nie jest reguła tłumaczenia jeden do jednego, ale dobry punkt zaczepienia, gdy dziecko nie rozumie, po co komu tyle form.

Które czasy są na egzaminie ósmoklasisty, a które na maturze

Podstawa programowa nie wylicza czasów z nazwy. Robi to Centralna Komisja Egzaminacyjna w informatorach, w wykazie struktur gramatycznych. Z tych list wynika, czego szkoła realnie wymaga na koniec klasy 8 i na koniec szkoły średniej.

Na egzaminie ósmoklasisty uczeń ma też rozpoznawać i budować stronę bierną, ale tylko w trzech czasach: Present Simple, Past Simple i Future Simple (The bridge was built in 1920). Sam egzamin z języka obcego trwa 110 minut, a zadania na gramatykę są w części „Znajomość środków językowych”. Więcej o terminach i arkuszach w poradniku o egzaminie ósmoklasisty.

W praktyce: w klasie 7 zwykle utrwala się czasy poznane wcześniej i pogłębia present perfect, w klasie 8 wszystkie sześć czasów miesza się w zadaniach typu egzaminacyjnego, a w szkole średniej dochodzą past perfect i present perfect continuous. Dokładną kolejność ustala nauczyciel w swoim programie.

Tabela czasów z zakresu matury podstawowej

Osiem czasów i konstrukcja be going to – tyle wystarczy do matury na poziomie podstawowym. Pierwsze siedem wierszy to cały zakres egzaminu ósmoklasisty.

Pozostałe cztery czasy (past perfect continuous, future continuous, future perfect, future perfect continuous) są potrzebne dopiero na maturze rozszerzonej. Dla ucznia klasy 8 to temat, który można spokojnie odłożyć.

Szczegółowe omówienie poszczególnych czasów: present simple, present continuous, past simple, present perfect, will i going to.

Jak wybrać czas: trzy pytania zamiast kucia reguł

Na egzaminie problemem nie jest zbudowanie formy, tylko wybór czasu w zdaniu, w którym czasy są wymieszane. Dlatego najlepiej nauczyć dziecko stałej procedury, którą wykonuje przy każdej luce:

1. Kiedy to się dzieje? Dziecko szuka w zdaniu słowa-podpowiedzi i zakreśla je ołówkiem (yesterday, now, since, tomorrow). Jeśli go nie ma, czyta zdanie przed luką i po niej.
2. Czy czynność jest w trakcie w tym momencie? Jeśli tak, wybiera continuous (was cooking, is raining).
3. Czy liczy się związek z innym momentem? Skutek teraz albo „do dziś” to present perfect, „wcześniej niż inne zdarzenie w przeszłości” to past perfect.

Najwięcej punktów uczniowie tracą na czterech parach. Warto ćwiczyć je osobno, zanim przejdzie się do zadań mieszanych:

Powtórka czasów przed egzaminem: plan na 4 tygodnie

Plan na 10–15 minut dziennie, najlepiej w drugim półroczu klasy 8 albo przed próbnym egzaminem.

Jeśli w tygodniu 1 dziecko myli formy (she have, I have went), to nie czas jest problemem, tylko odmiana i czasowniki nieregularne. Lepiej wtedy przez kilka dni powtórzyć trzy formy czasowników, niż robić kolejne zadania na wybór czasu.

Częste błędy

• Tłumaczenie polskiego czasu przeszłego zawsze na past simple. „Czytałem, kiedy zadzwonił telefon” to I was reading when the phone rang, a nie I read when…. Pomaga pytanie: „Czy to było w trakcie?” – jeśli tak, potrzebny jest past continuous.
• Present continuous dla zwyczajów (I am going to school every day). Słowa every day, usually, often wymagają present simple. Niech dziecko najpierw zakreśli takie słowo, a dopiero potem wpisze formę.
• Will dla planów ustalonych wcześniej (Next summer I will visit my aunt, I've already bought the tickets). Gdy plan już istnieje, lepsze jest I'm going to visit albo I'm visiting. Will zostawiamy dla decyzji podjętej w chwili mówienia.
• Czas teraźniejszy z polskim „od” (I know Ola since 2020). Sytuacja, która zaczęła się w przeszłości i trwa do dziś, to present perfect: I've known Ola since 2020. Gdy chodzi o czynność, która trwa (uczę się angielskiego od 2020 roku), w szkole średniej używa się present perfect continuous: I've been learning English since 2020.
• Podwójne oznaczenie czasu (Did you went?, She doesn't likes). Po did i does czasownik wraca do formy podstawowej. Dobrze działa zasada: czas zaznaczamy tylko raz – albo w did/does, albo w samym czasowniku.

Wskazówki dla rodziców

• Proszę powiesić nad biurkiem tylko pierwsze siedem wierszy tabeli czasów, czyli zakres egzaminu ósmoklasisty. Mniej informacji naraz to mniej chaosu, a pozostałe czasy przyjdą w szkole średniej.
• Przy kolacji można zagrać w „jeden dzień w trzech czasach”: dziecko mówi jedno zdanie o tym, co zwykle robi w sobotę, co robiło w zeszłą sobotę i co zrobi w następną (I usually… / Last Saturday I… / Next Saturday I'm going to…).
• Przy sprawdzaniu karty proszę nie podawać poprawnej formy, tylko zapytać: „Jakie słowo w zdaniu mówi ci, kiedy to się dzieje?”. Dziecko samo dochodzi do odpowiedzi i zapamiętuje procedurę, a nie pojedyncze zdanie.
• Raz w tygodniu warto przetłumaczyć razem jedno polskie zdanie z czasem przeszłym, takie jak w przykładzie powyżej. To najszybszy sposób, żeby dziecko zobaczyło, że jedno polskie „robiłem” to po angielsku kilka różnych form.